Khi COP31 đến Thổ Nhĩ Kỳ, vệ tinh phát hiện vấn đề khí methane từ bãi chôn lấp

Ali Kucukgocmen

SEYMEN, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 7/11 (Reuters) - Ở vùng nông thôn phía tây Istanbul, các xe tải xếp hàng để đổ rác thải sinh hoạt hỗn hợp của thành phố 16 triệu dân xuống một vùng đất rộng lớn đầy rác đang phân hủy, nơi khí bãi chôn lấp được thu giữ để phát điện tại một nhà máy gần đó.

Nhưng ở trên cao, phía trên những con hải âu lượn vòng quanh bãi rác, các vệ tinh phát hiện điều mà nhà máy đã không thu giữ được: khí methane thoát ra với tốc độ khiến nơi đây nằm trong số những nguồn phát thải bãi chôn lấp lớn nhất từng được ghi nhận trên thế giới.

Thổ Nhĩ Kỳ đăng cai COP31 tại Antalya từ ngày 9 đến 20 tháng 11 và đã đặt việc giảm phát thải methane thành ưu tiên của hội nghị khí hậu này.

Methane là nguyên nhân lớn nhất gây biến đổi khí hậu sau carbon dioxide (CO2) và có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn CO2 hơn 80 lần trong 20 năm đầu tồn tại trong không khí. Do đó, những cắt giảm mạnh có thể làm chậm quá trình ấm lên tương đối nhanh.

Ngành chất thải của Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy cả tiềm năng lẫn khó khăn trong việc đạt được các mức cắt giảm nhanh chóng.

Theo dữ liệu của tổ chức phi lợi nhuận theo dõi phát thải Climate TRACE, nước này là nguồn phát thải methane từ chất thải rắn lớn thứ năm thế giới, sau Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nga và Brazil.

Các quan sát vệ tinh do đội ngũ nghiên cứu tại Đại học California, Los Angeles (UCLA) phân tích đã xác định 70 chùm khí từ 10 bãi chôn lấp có mức phát thải cao nhất của Thổ Nhĩ Kỳ, nơi tốc độ phát hiện trung bình dao động từ 841 kg đến 7.4 tấn mỗi giờ. Ba chùm nằm quanh Istanbul, trong khi những chùm khác ở gần Ankara, Izmir và Antalya, nơi đang diễn ra COP31.

Việc thu giữ khí diễn ra phổ biến tại các bãi chôn lấp đô thị quy mô lớn hơn của Thổ Nhĩ Kỳ, cho thấy chỉ riêng các hệ thống thu gom không ngăn được những đợt phát thải lớn.

’TIỀM NĂNG KHỔNG LỒ’

Tia Scarpelli, phụ trách mảng chất thải tại tổ chức phi lợi nhuận giám sát phát thải Carbon Mapper, cho biết để cắt giảm methane từ bãi chôn lấp cần chuyển hướng vật liệu hữu cơ trước khi chúng được đưa vào bãi rác, đồng thời cải thiện tỷ lệ thu giữ.

Scarpelli cho biết, vì mức phát thải lớn nhất được phát hiện của Thổ Nhĩ Kỳ tập trung ở một vài địa điểm, việc xử lý những bãi chôn lấp đó có thể mang lại hiệu quả giảm phát thải lớn hơn nhiều so với quy mô của biện pháp.

“Chỉ cần xử lý những bãi chôn lấp lớn nhất để giảm phát thải quốc gia thì đã có tiềm năng giảm nhẹ khổng lồ này,” bà nói, đồng thời gợi ý về các hệ thống thu gom được thiết kế tốt hơn và việc sửa chữa những lớp phủ bị nứt hay các giếng khí bị hỏng.

Phân tích của UCLA sử dụng dữ liệu công khai của Carbon Mapper từ vệ tinh Tanager-1 trong khoảng thời gian từ tháng 1/2025 đến cuối tháng 5/2026.

Kết quả cho thấy tốc độ phát hiện trung bình khoảng 7.4 tấn mỗi giờ từ bãi chôn lấp phía tây Istanbul gần Seymen — chỉ thấp hơn một chút so với bãi chôn lấp có mức phát thải cao nhất trong danh sách toàn cầu năm 2025.

“Điều đáng chú ý là mức phát thải của bãi rác này lớn đến mức nào và lớn một cách dai dẳng ra sao,” Scarpelli nói.

Khi được đề nghị bình luận, Bộ Môi trường Thổ Nhĩ Kỳ cho biết dữ liệu này không phải từ các phép đo liên tục và không thể được dùng để đo phát thải hằng năm tại bãi chôn lấp Seymen.

Bộ này cho biết Sáng kiến Không chất thải của Thổ Nhĩ Kỳ, một chương trình của chính phủ nhằm thúc đẩy tái chế, hướng tới giảm lượng chất thải đưa vào bãi chôn lấp, qua đó giảm phát thải methane, và cho biết thêm rằng “tỷ lệ thu hồi” chất thải trên toàn quốc đã tăng lên 37.53% vào năm 2025 từ 13% vào năm 2017.

Tại bãi chôn lấp Seymen, đơn vị vận hành thuộc khối đô thị là ISTAC thu gom khí sinh ra khi vật liệu hữu cơ bị chôn lấp phân hủy, trong khi một công ty năng lượng đốt khí này để phát điện tại một nhà máy đi vào hoạt động năm 2020.

Theo một báo cáo năm 2025 của trang tin năng lượng Enerji Gunlugu, cơ sở này sản xuất khoảng 22,000 megawatt-giờ điện mỗi tháng.

Bộ Môi trường cho biết ISTAC được hưởng lợi về kinh tế nhờ việc thu giữ methane hiệu quả để sản xuất điện.

Quan chức ISTAC Aysen Erdincler đặt vấn đề liệu các quan sát vệ tinh có đại diện cho phát thải của bãi chôn lấp hay không, cho rằng mức này thường dao động trong khoảng 4 đến 6 tấn mỗi giờ, trong khi một chỉ số vệ tinh 12 tấn mỗi giờ vào một ngày đã làm tăng mức trung bình. Người đứng đầu ISTAC, Fatih Ugur, cho biết khoảng 30 ha của bãi chôn lấp đã bị để lộ thiên vào ngày đo đạc đó trong khi công việc được tiến hành trên các đường ống thu gom methane, và áp suất khí quyển thấp cũng góp phần làm nồng độ methane cao hơn.

Theo ISTAC, bãi Seymen tiếp nhận khoảng 8,500 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày, trong tổng mức trung bình 20,000 tấn của Istanbul. Các nhà nghiên cứu vẫn chưa rõ hệ thống thu gom được bao nhiêu phần methane của bãi chôn lấp, nhưng Erdincler cho biết lượng methane rò rỉ tại bãi này thường ở mức khoảng 25%.

THỔ NHĨ KỲ VẮNG MẶT TRONG CAM KẾT VỀ METHANE

Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới dựa trên cơ sở dữ liệu phát thải EDGAR của Ủy ban châu Âu, phát thải methane từ rác thải ở Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng gần 25% trong thập kỷ tính đến năm 2024, so với mức tăng 6.5% trên toàn cầu trong cùng giai đoạn. Phát thải từ rác thải của Thổ Nhĩ Kỳ đã duy trì ở mức khoảng 21 triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm kể từ năm 2020.

Năm 2021, Cam kết Methane Toàn cầu (GMP) được khởi động tại COP26, nhằm hướng tới mục tiêu cắt giảm tổng cộng 30% phát thải methane so với mức năm 2020 vào năm 2030, với hơn 30 quốc gia sau đó ủng hộ các mục tiêu quốc gia. Thổ Nhĩ Kỳ không nằm trong danh sách các bên tham gia cam kết này.

Selim Yildirim, nhà nghiên cứu chính về chính sách khí hậu tại D84 có trụ sở tại Ankara, một nền tảng chính sách và truyền thông phi lợi nhuận, cho biết Thổ Nhĩ Kỳ có hệ thống xử lý rác thải phát triển hơn các nước nghèo hơn nhưng công tác quản lý, tái chế và thu hồi giá trị lại kém hiệu quả hơn nhiều nơi ở châu Âu.

Ông nói Thổ Nhĩ Kỳ vẫn có thể tham gia GMP trong khuôn khổ COP31, nhưng điều đó sẽ không đảm bảo được kết quả.

"Vấn đề là liệu bạn có thể biến nó thành hành động một cách hiệu quả và triển khai nó hay không," ông nói, đồng thời cho rằng cần có quy định để thúc đẩy các nhà vận hành thu gom và tái sử dụng methane.

Tại Seymen, cách bãi chôn lấp khoảng 5 km (3 dặm), cư dân còn có một lo ngại khác — mùi hôi. Bản thân methane không có mùi, nhưng rác thải hữu cơ đang phân hủy cũng có thể phát ra những hợp chất nồng nặc.

Soner Duz, một thợ cắt tóc 46 tuổi, cho biết vào mùa hè, mùi này xộc vào qua những cửa sổ vẫn phải mở để chống nóng.

"Khoảng bốn hoặc năm giờ sáng, mùi đột nhiên ập đến," ông nói. "Nó đánh thức bạn dậy."

Liên hệ: Minh Thắng HCT 036.7847.099 để nhận tư vấn đầu tư hàng hóa phái sinh.
HCT Kiến tạo giá trị - Chia sẻ thành công