Bên trong sự bế tắc tại cơ quan khoa học khí hậu hàng đầu thế giới

Bởi Kate Abnett và Sudarshan Varadhan

BRUSSELS/SINGAPORE, ngày 9 tháng 10 (Reuters) - Quyết định được cho là chỉ mất vài phút. Nhưng sau gần ba năm tranh luận, các thành viên của cơ quan hàng đầu thế giới về biến đổi khí hậu vẫn không thể đồng thuận về thời gian biểu công bố bản đánh giá tiếp theo về khoa học mới nhất liên quan đến hành tinh đang nóng lên.

Những đánh giá như vậy từ Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) đã cung cấp thông tin nền tảng cho mọi thỏa thuận khí hậu lớn của Liên Hợp Quốc trong ba thập kỷ. Nhưng tình trạng bế tắc về ngày công bố có thể khiến các quốc gia phải quyết định giai đoạn hành động tiếp theo mà không có đồng thuận về các vấn đề trọng yếu – bao gồm mức độ mà một phần tình trạng ấm lên toàn cầu có thể đảo ngược – theo các cuộc phỏng vấn với hơn một chục nhà khoa học IPCC hiện tại và trước đây, nhà đàm phán chính phủ và quan sát viên cuộc họp.

Tranh chấp phản ánh những rạn nứt sâu sắc giữa các quốc gia công nghiệp hóa giàu có, các nền kinh tế mới nổi lớn và các quốc gia nghèo hơn về cách ứng phó với nhiệt độ đang ấm lên nhanh chóng và mỗi quốc gia khác nhau nên gánh vác bao nhiêu phần trong gánh nặng đó.

Vào thứ Hai, đại diện từ 195 quốc gia thành viên của IPCC sẽ nhóm họp tại Addis Ababa, thủ đô của Ethiopia, cho một phiên họp toàn thể mà nhiều người coi là cơ hội cuối cùng để nhất trí các ngày công bố trước các cuộc đàm phán khí hậu của Liên Hợp Quốc vào tháng 11 năm 2028. Đó là thời điểm các chính phủ dự kiến đánh giá tiến độ hướng tới các mục tiêu đề ra trong thỏa thuận mang tính bước ngoặt đạt được tại Paris năm 2015.

Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc đã nhiều lần nói rằng các nỗ lực toàn cầu nhằm hạn chế sự ấm lên đang không đạt yêu cầu và cần cắt giảm khí thải nhanh hơn để tránh thời tiết cực đoan hơn và các thảm họa liên quan đến khí hậu. Các nhà khoa học cho biết biến đổi khí hậu đã thúc đẩy các vụ cháy rừng bùng phát khắp châu Âu mùa hè này và có khả năng đóng vai trò trong các vụ sạt lở đất và lũ quét khiến hàng trăm người thiệt mạng ở Nepal và Tây Tạng của Trung Quốc.

Khả năng các báo cáo của IPCC có thể không sẵn sàng kịp cho các cuộc đàm phán khí hậu năm 2028 đã gây lo ngại cho một liên minh các quốc gia đang thúc đẩy hành động mạnh mẽ hơn. Những cuộc thảo luận đó nhằm định hướng các quyết định về tài chính khí hậu và mục tiêu quốc gia để giảm phát thải khí nhà kính.

“Việc tiếp cận khoa học mới nhất và tốt nhất hiện có … cho phép một cách tiếp cận công bằng, bình đẳng, dựa trên bằng chứng để giải quyết thách thức lớn nhất của thời đại chúng ta, thay vì một cách tiếp cận bị chi phối bởi những người có lợi ích cố hữu xung đột với việc giảm khí nhà kính,” Liên minh Tham vọng Cao cho biết trong một tuyên bố dự kiến công bố vào thứ Sáu.

Tuyên bố mà Reuters đã xem, được hơn 30 quốc gia ký kết, bao gồm các quốc gia châu Âu, Mỹ Latinh và các quốc đảo nhỏ.

IPCC không tự tiến hành nghiên cứu gốc. Nhưng các đánh giá của cơ quan này về kiến thức hiện có của thế giới về biến đổi khí hậu – được công bố năm đến bảy năm một lần – có sức nặng với các chính phủ vì chúng được viết bởi hàng trăm chuyên gia quốc tế và được mọi quốc gia thành viên phê duyệt. Các phát hiện của IPCC đã đóng góp vào cam kết trong Hiệp định Paris nhằm cố gắng hạn chế sự nóng lên toàn cầu ở mức 1.5 độ C so với mức thời kỳ tiền công nghiệp. Các báo cáo của cơ quan này cũng được các chính phủ sử dụng để lập kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu và đã được viện dẫn trong các phán quyết của tòa án quốc tế.

Các quốc gia bao gồm Ấn Độ, Kenya, Saudi Arabia, Nga và Trung Quốc đang thúc ép có thêm thời gian để chuẩn bị các báo cáo tiếp theo của IPCC nhằm đảm bảo các nhà khoa học từ các quốc gia ít nguồn lực hơn có thể đóng góp có ý nghĩa. Một số người gặp khó khăn trong việc công bố nghiên cứu mới kịp để được đưa vào hoặc xin nghỉ khỏi công việc thường ngày để làm công việc IPCC không được trả lương, họ cho biết.

“Nếu bạn có một quy trình diễn ra rất nhanh … nó sẽ không mang tính bao trùm,” Joyce Kimutai, một nhà khoa học khí hậu đại diện cho Kenya tại IPCC, cho biết.

‘CON VOI TRONG PHÒNG’

Sự bế tắc – chưa từng có trong lịch sử IPCC – diễn ra khi tổ chức này đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các chính phủ chỉ trích các chính sách khí hậu mà họ cho là làm tổn hại khả năng cạnh tranh công nghiệp hoặc hạn chế khả năng của các nền kinh tế mới nổi trong việc sử dụng nhiên liệu rẻ hơn, gây ô nhiễm nhiều hơn để đáp ứng nhu cầu phát triển. Hoa Kỳ, nhà tài trợ lớn nhất của IPCC, đã rời tổ chức vào tháng 1.

IPCC sẽ công bố ba báo cáo quan trọng: một báo cáo về mức độ và nguyên nhân của biến đổi khí hậu, một báo cáo khác về các điểm dễ bị tổn thương và cách các quốc gia có thể thích ứng, và báo cáo thứ ba về các lựa chọn để tránh tình trạng ấm lên trở nên tồi tệ hơn. Các nhà khoa học chủ trì các nhóm chuẩn bị báo cáo đã đề xuất một kế hoạch làm việc theo đó cả ba báo cáo sẽ được phê duyệt vào tháng 9/2028.

Robert Vautard, một đồng chủ tịch người Pháp, cho biết đề xuất này dựa trên khối lượng công việc dự kiến chứ không phải thời điểm của hội nghị thượng đỉnh Liên Hợp Quốc năm 2028. Ông nói thêm rằng các mốc thời gian của báo cáo thường được phê duyệt trong “vài phút”.

Những người phản đối đề xuất của các chủ tọa muốn đẩy báo cáo thứ hai và thứ ba sang năm 2029, nói rằng tiến độ như vậy quá ngắn để phân tích hàng nghìn nghiên cứu, thống nhất câu chữ và hoàn tất các cuộc rà soát của chuyên gia và chính phủ.

Tranh chấp này đang gieo rắc bất hòa và ngờ vực trong một tổ chức được lập ra để giúp các quốc gia thu hẹp chia rẽ bằng cách cung cấp cơ sở khoa học cho các cuộc đàm phán khí hậu. Các quan sát viên tại năm cuộc họp IPCC trước đây đã mô tả những ngày tranh luận gay gắt.

Các bên tham gia đã cáo buộc lẫn nhau về việc chính trị hóa công việc của IPCC.

Một số người thúc đẩy việc công bố trước hội nghị thượng đỉnh năm 2028 lưu ý rằng các quốc gia sản xuất dầu lớn nằm trong số những nước lên tiếng ủng hộ mạnh mẽ nhất cho việc có thêm thời gian, cáo buộc họ cố gắng tránh áp lực phải cắt giảm khí thải carbon dioxide nhanh hơn.

“Vấn đề nhãn tiền chính là chính trị,” Lisa Schipper, một biên tập viên của IPCC đến từ Thụy Điển, nói.

Bà nói rằng một số quốc gia đang sử dụng cuộc tranh luận này như một “chiến thuật câu giờ”.

Bộ Kinh tế Nga cho biết việc mô tả cuộc tranh luận này như một sự đối đầu với các nước sản xuất dầu là một “sự xuyên tạc cố ý”.

Bộ này cho biết những nỗ lực đồng bộ hóa chu kỳ đánh giá với các cuộc đàm phán của Liên Hợp Quốc “đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về việc bảo tồn tính độc lập của IPCC”. “Trong những tình huống như vậy, có nguy cơ các đánh giá khoa học có thể bị sử dụng để thúc đẩy một chương trình nghị sự chính sách khí hậu đã được định trước.”

Thiagarajan Jayaraman, một nhà khoa học đại diện cho Ấn Độ tại IPCC, cho biết thật “thiển cận” khi cho rằng giá trị công việc của cơ quan này chỉ nằm ở việc đóng góp cho các cuộc đàm phán của Liên Hợp Quốc năm 2028. Các đại diện của Ả Rập Xê Út và Trung Quốc đã đưa ra những lập luận tương tự tại các cuộc họp trước đây.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết các đại diện của nước này sẽ tham gia các cuộc đàm phán vào tuần tới với thái độ xây dựng.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ phát triển xanh, ít carbon, đóng góp nhiều hơn cho ứng phó toàn cầu với biến đổi khí hậu và cải thiện quản trị khí hậu trong khi đạt được các mục tiêu phát triển của riêng mình,” cơ quan này cho biết.

Văn phòng truyền thông của chính phủ Ả Rập Xê Út đã không trả lời các câu hỏi cho bài viết này.

CÔNG BẰNG VÀ HÒA NHẬP

Các nước đang phát triển từ lâu đã lập luận rằng quan điểm của họ không được phản ánh đầy đủ trong các báo cáo của IPCC bởi vì họ không có đủ chuyên gia tham gia và bởi vì các nhà nghiên cứu của họ có ít nguồn lực hơn để công bố các nghiên cứu được bình duyệt.

Thiagarajan cho biết kết quả là các vấn đề về “công bằng và hòa nhập” trong một số trường hợp “đơn giản là bị né tránh”.

Chẳng hạn, ông phản đối điều mà ông nói là sự thiếu xem xét đóng góp lịch sử của các nước giàu vào sự nóng lên toàn cầu và nhu cầu phát triển của các quốc gia nghèo hơn trong các mô hình mà IPCC sử dụng để đánh giá mức nhiệt độ có thể tăng dưới các kịch bản phát thải khác nhau.

Ấn Độ lập luận rằng các quốc gia làm giàu nhờ nhiều thế kỷ sử dụng nhiên liệu hóa thạch nên thực hiện cắt giảm phát thải lớn nhất. Một số quốc gia công nghiệp hóa muốn các nền kinh tế mới nổi lớn như Ấn Độ và Trung Quốc, hiện nằm trong số những nước phát thải lớn nhất thế giới, cũng phải thực hiện cắt giảm tham vọng.

IPCC cho biết họ đang thực hiện các bước để làm cho các đánh giá trở nên bao trùm hơn. Chỉ hơn một nửa số tác giả chính và biên tập viên được chọn cho kỳ đánh giá tiếp theo đến từ các nền kinh tế đang phát triển hoặc đang chuyển đổi.

Các báo cáo tiếp theo sẽ lần đầu tiên bao gồm các chương về tài chính khí hậu và việc giải quyết những tổn hại không thể đảo ngược gây ra cho một số quốc gia, Chủ tịch IPCC Jim Skea cho biết hồi tháng 6, những vấn đề quan trọng đối với nhiều quốc gia đang phát triển.

Jozef Pecho, một nhà khí hậu học tại GoSpace Labs ở Slovakia, người sử dụng các báo cáo IPCC trong công việc của mình, cho biết ông lo ngại rằng “dư địa cho việc chọn lọc có chủ đích và xuyên tạc khoa học sẽ tăng lên” nếu các chính phủ không có một đánh giá cập nhật cho các cuộc đàm phán của Liên hợp quốc năm 2028.

Các quốc gia thúc đẩy mốc thời gian đó tại IPCC nói rằng nếu không thì các nhà đàm phán sẽ phải dựa vào các báo cáo được công bố trong năm 2021-22. Kể từ đó, nhiều thứ đã thay đổi.

Năm 2024, nhiệt độ toàn cầu trung bình lần đầu tiên cao hơn mức thời kỳ tiền công nghiệp hơn 1.5 C. Các báo cáo tiếp theo sẽ cố gắng lấp đầy các lỗ hổng kiến thức về việc vượt ngưỡng, bao gồm những hậu quả tiềm tàng của các biện pháp can thiệp nhằm loại bỏ carbon dioxide khỏi khí quyển.

Joeri Rogelj, một tác giả IPCC đến từ Bỉ, cho biết việc viết những đánh giá như vậy là vô ích nếu chúng không sẵn có khi các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng chúng.

“Tầm quan trọng của IPCC … nằm ở chỗ những đánh giá khoa học có thẩm quyền này đang được sử dụng,” ông nói.

Liên hệ: Minh Thắng HCT 036.7847.099 để nhận tư vấn đầu tư hàng hóa phái sinh.
HCT Kiến tạo giá trị - Chia sẻ thành công